Over fotograferen, onderwijzen en onderzoeken. En een beetje over hardlopen...

Column voor Beeld #1 2012 (periodiek GKf)

‘Ik vertrouw het niet.’

Dat was de gedachte die ik had bij een fietstocht, al weer enkele jaren gelden door het Zeeuwse landschap. Na uren fietsen zag ik nog steeds dezelfde kerktoren, dan weer eens rechts, dan weer links aan de horizon.

Hetzelfde wantrouwen overviel me toen ik met een vriendin naar Noord Groningen reed. Voor haar een ‘trip to memory lane’, voor mij een ware verzoeking. Die zwarte klei, die eindeloze, winderige akkers en dat geploeg, brrr... Terwijl zij aan het genieten was stapelde de donkere wolken zich in mijn hoofd samen en was ik in staat om de auto met een vaartje van 120 tot stilstand te brengen bij de eerstvolgende knotwilg. En die waren er genoeg.

Het Nederlandse landschap is verraderlijk, het lijkt zo plat en overzichtelijk, maar het is net zo onbestemd en vol gevaren als de hoogste bergen. Het landschap wordt namelijk bewoond door mensen die dat platte land aan hun wil hebben onderworpen. En wie zijn die mensen? Bange mensen, angstige bewoners van deze rivierendelta, die vrezen dat jeugdige asielzoekers met drommen tegelijk ons vlakke land komen bestormen als we ook maar greintje compassie tonen met hun lot. Mensen die alles wat in de afgelopen eeuwen opgebouwd is aan cultuur wegzetten als ‘linkse hobby’. Mensen die uit onvrede zichzelf volvreten in de koopgoot. Het land mag dan overzichtelijk zijn, het gedrag van de bewoners is net zo grillig en onberekenbaar als een woest berglandschap.

Daarom houd ik zo van bergen, geef mij een heuvel en ik leef helemaal op. Hier klopt het tenminste! Nee, je weet niet wat er aan de andere kant van de volgende berg ligt en ja, om de bocht kan een verraderlijk ravijn het einde betekenen, heerlijk! En het klopt ook zo goed met het gedrag van de mensen! In de Roemeense Karpaten zijn ze heerlijk gastvrij en zo corrupt als de neten, Zwitserland heeft natuurlijk het hoogste aantal zelfmoorden van West Europa en in de Kaukasus liggen ze al decennia met elkaar overhoop.

Voor mij vertegenwoordigen de bergen het ultieme van het menselijk bestaan; we weten het niet. Het leven is onberekenbaar, fragiel, mysterieus en majestueus tegelijkertijd.

Dat is het verraad van dit vlakke land; doordat de horizon zich aan alle kanten kilometers lang uitstrekt denken we het overzicht te hebben en denken we het te weten. Vergeet het maar.

FOAM post #2

My second FOAM blog post is online now! You can read it here or just continue reading below.

Be Like Water. Or Anouk.

As a teacher I'm constantly trying to find words to get those light bulbs on in the students heads. Or keep them burning. Since the student population is diverse and their backgrounds and former education differ greatly, I have to use different metaphors and examples to make them understand on a deeper level what I'm talking about. Of course I just could tell them what to do and how to do it, but where is the fun in that? I've had several teachers who were that 'old school' and, let's face it, some of the art schools nowadays are still teaching according to that principle. 'Just do as I do, only a little different and you're fine…' Ugh!

The trick, of course, is to find a balance between motivating and challenging the student on one hand and offer enough support and guidance on the other. Sometimes I just bluntly say to a student what to do, against my own principles and beliefs of what good teaching should be:

'Just do it like that.'

'Why?'

'Because I say so.'

'??'

'Trust me, if it doesn't work you can kick my ass.'

'Ok.'

But most of the time I try to find the right words and images to inspire the students to find their own solution. Metaphors are very important in this matter, because it will shift the attention and shows the topic in a different perspective. Since everybody is sensitive to different metaphors I sometimes explain the same topic three of four times in a row, using different words and images until I see a majority of the group 'turned on'.

I think it's a heritage of my first teaching experiences, which was in the field of Tai Chi Chuan and other martial arts. Metaphors are widely used there, because you talk about things that can be felt within the body, but are very difficult to comprehend with your mind. Bruce Lee had a classic one:

"Don't get set into one form, adapt it and build your own, and let it grow, be like water.Empty your mind, be formless, shapeless - like water. Now you put water in a cup, it becomes the cup; you put water into a bottle it becomes the bottle; you put it in a teapot it becomes the teapot. Now water can flow or it can crash. Be water, my friend."

If I have to think about someone within the field of photography who adapts this principle beautifully, it's Anouk Kruithof. Every time she amazes me with her constant flow of projects and ideas. She adapts to her environment, whether it is Berlin or New York and uses the people around her for inspiration and context. Her projects are light and playful, but also profound and serious at the same time. I think that are very important qualities if you want to survive nowadays in the ever changing world of art and photography. So my ultimate advice to my students would be: be like water. Or like Anouk.

FOAM post #1

Mijn maandelijkse bijdrage op het FOAM blog ging vorige maand van start. Hieronder de eerste, de tweede volgt morgen. Je kunt ze natuurlijk ook hier lezen.

Rob Philip on Bertien van Manen

When I visited the beautiful exhibition of Bertien van Manen I was struck again by the way she connects to often complete strangers and showed me their everyday life in an extraordinary way. I'm totally envious in the way she is capable of seeing those special moments. When I was a student I tried to photograph the way she does, but I didn't see what she saw and my photos were a mere homeopathic abstract of the genre. I clearly remember seeing her work in Naarden in 1994. Her book 'A hundred summers, a hundred winters' was displayed on the counter of the venue, but I was a poor student and didn't buy it, something I regret to this day...

Even then her work was very popular among my fellow students and my guess is that now it is the same among the current students. I will have to check that, but until then I will give a few pointers of why I think that is the case. Please feel free to comment on my blunt prejudices!

It's freedom

I mean, who doesn't want to travel the world with a small camera, light as a feather and have many sleep-overs in various interesting places and just take pictures!? The romantic notion of travelling and freedom is also very visible in her work, where you see beautiful long, golden sunlight combined with the sharp, short flash of her Olympus mju. It doesn't look like hard work at all! And students like that very much. I don't mean that they don't want to work hard, but it has to look like it's very easily done. That, of course, is a hard lesson to learn: how to photograph in such a way that it looks easy, but is still carefully and, sometimes, hard work?

It's analogue

The whole 'analogue reborn' thing is vibrantly present in the photos of Bertien and I know several students that will find that very appealing. Today it distinguishes the 'everyday digital' photographer from the 'really in to it' photographer. For short: they think it makes them a professional. It's not Instagram baby, it's the real thing!

It's people

I think this is far more important than the two pointers above: the work expresses an authentic and sincere way to connect with people. No Facebook, no Skype or other virtual, long distance way of connecting, but real, in your face. I think that is the ultimate value of what the images show us. And I think what students (and of course every human being) are craving today is exactly that: a way of connecting with other human beings in such a way that language, borders and beliefs are no longer a restriction. That you can share knowledge, joy, beauty and grief in such a way that you can catch it in a single image. We are all the same, all over the world. And who doesn't want that?

R.I.P. Tim Hetherington

 

Manuk & Angelina

Na de verontrustende reportage in De Volkskrant (met fotoserie van Joost van den Broek) over de uitzetting van asielzoekers en het fouilleren van kinderen kreeg ik een lichte kriebel in mijn maag. Los van het feit dat ik altijd een beetje misselijk wordt van dit soort praktijken had het dit keer een extra dimensie; ik zou vanmiddag zelf in een asielzoekerscentrum (AZC) gaan fotograferen voor mijn project over nieuwe vaders. Fotograferen en asielzoekers is altijd een delicate kwestie. In de serie van Joost is dan ook geen gezicht goed te zien en daardoor krijgt het altijd iets schimmigs. Natuurlijk willen ze niet herkenbaar op de foto, dit kan grote gevolgen hebben voor hun veiligheid, maar het anonieme karakter maakt de hele beeldvorming rondom asielzoekers en het vluchtelingenprobleem semi-crimineel en onduidelijk. Door de jaren heen heb ik me op verschillende manieren bezig gehouden met deze beeldvorming, ik heb ze zelfs eens een paar dagen op laten sluiten in een AZC, samen met andere kunstenaars, om aan den lijve te ondergaan wat iedereen daar meemaakt. De locaties zijn vaak oude kazernes, wat het des te wranger maakt.

Wat je aantreft zijn mensen die met hun hele gezin leven in kleine kamers met oranje stapelstoelen en de hele dag niets te doen hebben, omdat ze niet mogen studeren of werken. Gelukkig kunnen hun kinderen wel naar school, waar ze in rap tempo Nederlands leren. De tragiek is vaak voelbaar in dit soort locaties en de verhalen van de mensen gruwelijk en niet voor te stellen. De medewerkers balanceren tussen mededogen en afstand houden in, niet te persoonlijk worden, maar wel leefbaar houden. 

Manuk en Angelina waren geweldig, geduldig zaten ze naast het raam en Manuk vond zichzelf maar lelijk toen hij de polaroid bekeek. Angelina van tien maanden kirde dat het een lieve lust was, verleidde iedereen in de ruimte met haar lach en Hello Kitty shirtje, zich nog gelukzalig onbewust van de dingen die komen gaan in de rest van haar leven. Foto volgt binnenkort!

What's Next? Een verkenning van de toekomst van fotografie.

Gisteren was de aftrap van tien jaar FOAM met een expert meeting onder de welluidende titel 'A Search Into the Future of Photography. Zoals Sterre Sprengers het treffend zei: 'Als ze nu een bom op het FOAM gooien is Nederland in één klap heel wat fotografen armer.' Nu waren er natuurlijk veel fotografen, maar ook curatoren, journalisten, docenten en andere hotemetoten die 'iets' met fotografie te maken hebben. De dag was opgedeeld in twee inhoudelijke stukken, de 'Visions' (waarin vooraanstaande doeners en denkers over fotografie en andere visuele media hun visie over de toekomst van de fotografie lieten zien) en de Dialogues (waarin groepen van 30 vrouw/man een gesprek aangingen over verschillende thema's met een paar experts en een moderator erbij).

Nu bestaat het gevaar wat ik wel vaker heb meegemaakt, namelijk dat er veel meningen worden geponeerd, er vooral veel kennis wordt geëtaleerd en het een soort Lagerhuis wordt, iets waar ik een bloedhekel aan heb (niet in de laatste plaats door ondergetekende die nooit zijn mond kan houden, ook al is dat vaak verstandiger...). Maar de buitenlandse gasten en het Engels praten zorgde er volgens mij voor dat het er net even iets beschaafder aan toe ging en er ook geluisterd werd naar elkaar.

Sommige 'Visions' waren erg goed neergezet. Fred Ritchin spande de kroon. In een stevig tempo gaf hij een overzicht over hoe de digitalisering van het beeld ons denken over de wereld heeft veranderd en welke verantwoordelijkheden we daarin dienen te nemen om onze planeet leefbaar en gezond te houden. Meer experts lieten opvallend genoeg een visie zien en horen die niet gespeend was van zendingsdrang en de oproep om fotografie en beeld toch vooral in te zetten voor Het Goede. Ook Richard Hsu liet voorbeelden zien van fotografen die hun projecten inzetten voor de verbetering van het onderwijs en gezondheid van kinderen in Azië. Lideweij Edelkoort somde een volkomen vrijblijvende en generieke lijst op met wat volgens haar de komende tijd belangrijk ging worden in fotografie ('het gaat weer over licht en compositie'), maar ook zij voorspelde meer saamhorigheid en samenwerking en kondigde het einde aan van de individualisering van onze maatschappij. Thomas Ruff had zich duidelijk niet goed voorbereid of er gewoon geen zin in (hij is een held van me, maar hij kwam in de discussies iets beter tot zijn recht dan als visionair). Al kon Karin Krijgsman zijn 'fuck you' naar de hotemetoten wel waarderen en volgens Frank van der Stok kon het ook wel eens te wijten zijn aan een chronische onzekerheid.

In de eerste discussie waar ik aan deelnam ging het over het glijdende principe van copyright en de systemen om geld te verdienen met je werk. Christiaan Alberdingk Thijm, Thomas Ruff en Constant Dullaart vormden het panel. Er werd een analogie getrokken met de muziekindustrie die het tegenwoordig ook meer moet hebben van de optredens van de artiesten en niet zozeer van de verkoop van muziek. Chistiaan Alberdingk Thijm zei terecht dat als het copyright systeem nu uitgevonden zou worden het er totaal anders uit zou zien dan het huidige systeem. 70 jaar is wel erg lang voordat je het werk rechtenvrij mag gebruiken... Constant Dullaart had een mooie stelling: 'zodra het beeld op mijn monitor verschijnt is het van mij.' Het blijft lastig: aan de ene kant kampen veel fotografen vandaag de dag met het misbruik van hun rechten (zoals Lars Boering terecht opmerkte), maar het systeem waarin die rechten georganiseerd zijn is niet meer van deze tijd en is dringend aan revisie toe.

In de tweede discussie ging het over de volgende generatie fotografen waarbij de experts Olivier Chanarin, Thoams Ruff en Laurel Ptak in het panel zaten. Op de vraag wat je tegenwoordig als docent in huis moest hebben om nog fotografie te onderwijzen volgde een gesprek waarin vakmanschap, professionaliteit, passie, onderzoek, vaardigheden en handschrift de steekwoorden waren, maar ook de moeilijkheid om in een snel veranderende beeldcultuur een monodisciplinair medium te onderwijzen. Samenwerking en multidisciplinair aanbieden van visuele media lijkt een oplossing, maar volgens Oliver Chanarin druist dit in tegen de druk en de wens van de kunstwereld die juist zo snel mogelijk een herkenbaar en verhandelbaar handschrift en eigen signatuur wil hebben. Op weg naar huis bedacht ik me dat het wellicht meer de vraag is over hoe je nog fotografie zou willen leren, in plaats van onderwijzen. Een vraag die ik mijn studenten graag eens wil voorleggen.

Al met al een prettige en zinnige verkenning!

 Thomas Ruff, Chistiaan Alberdingk Thijm, Constant Dullaart en moderator Aaron Schuman

Larry

Door alle drukke werkzaamheden las ik vorige week pas in de krant dat Larry Sultan was overleden. Net als met vorige gevallen idolen voelde het even als persoonlijk verlies. Niet heel lang hoor, even maar. Toch raar dat je iemand niet kent en je plotseling zo'n verbondenheid voelt. Alsof je direct in contact staat met dat waar hij voor stond en je eigen projecties.
Tijdens de academiejaren nam docent Corinne Noordenbos om de zoveel weken een koffer mee met boeken. Alle fotografen die we de afgelopen tijd besproken hadden kwamen voorbij (haar collectie boeken is schier oneindig…). Ook Larry Sultan had destijds een nieuw boek gemaakt: 'Pictures From Home', waarin hij een beeld geeft van zijn ouders en een verhaal vertelt over het opgroeien in 'suburban' Amerika na de oorlog. Naast zijn eigen, prachtige werk gebruikte hij ook filmbeelden en oude familiefoto's, voor die tijd een novum. Het boek en vooral zijn eigen werk heeft mij de ogen geopend. Voor het eerst drong het tot me door dat documentaire fotografie ook kon bestaan uit georganiseerde beelden, geënsceneerde werkelijkheid en niet alleen uit dat wat zich afspeelt voor de camera. Hier werd een verhaal verteld wat zich niet letterlijk had voor gedaan, hier werd een verhaal verbeeld en de werkelijkheid gepresenteerd, gekleurd door herinneringen, associaties en diepe gevoelens over familie, relaties en conflicten. Ik was verkocht…
Ook later werk van hem vond ik prachtig, maar dat boek staat voor mij nog steeds als een ijkpunt in mijn eigen ontwikkeling als fotograaf.

R.I.P Larry.

Analoog VS digitaal

Onlangs in Berlijn een nieuwe digitale camera gekocht, een Ricoh GR digital II   en mijn nopjes zijn bijna niet groot genoeg zo blij! Voordat ik in allerlei techtalk verval; het is een hele fijne camera.

Ondanks het feit dat de digitale media mijn leven een stuk makkelijker heeft gemaakt (jammer genoeg zit 'meer tijd' niet in de verpakking van alle gadgets en computers die ik in de loop der tijd heb uitgepakt...) merk ik dat mijn bloed pas echt snel begint te stromen als mensen de moeite en tijd nemen om moeilijke, tijdversliddende analoge oplossingen te verzinnen voor problemen die digitaal in een vloek en een zucht gedaan zijn. Zo ben ik een fan van Michel Gondry, een filmmaker die altijd de grenzen van het haalbare opzoekt en een digitaal universum weet te creëren met analoge middelen. Geweldige bouwsels en constructies die de werkelijkheid geweld aandoen en zichtbaar met touwtjes aan elkaar zitten. Het verzinnen, bouwen en uitvoeren van constructies die met de computer in een dag gedaan zijn en met de hand weken kosten geven het werk een kwaliteit waar ik erg enthousiast van wordt.

Het lijkt wel of er steeds meer van dit soort werk gemaakt wordt, de computer lijkt afgedaan als wondermiddel wat ingezet wordt als het een beetje tegenzit met de inspiratie. Nu geloof ik dat het nooit is weggeweest, het heeft alleen in de jaren 90 misschien iets minder aandacht gekregen. We hebben in Nederland ook onze eigen Michel Gondry in miniformaat: Roel Wouters. Check zijn video's voor zZz en je weet wat ik bedoel.

Over analoog gesproken; in Berlijn de grote overzichtstentoonstelling van Richard Avedon  mogen aanschouwen in het Walter Gropius Bau. Wat een geweldig oeuvre heeft die man weten op te bouwen in al die jaren! Voor mij de beste portretfotograaf deze eeuw. De tentoonstelling komt ook naar Nederland, vanaf 13 februari is het geheel van meer dan 200 foto's te zien in het Foam.

De winnaar

Soms zie of lees je iets en begin je helemaal te gloeien van herkenning. Ik had dat vandaag met de beeldcolumn van Hans Aarsman in de Volkskrant. Hij bespreekt hierin het prijswinnende werk (zie foto) van Saskia Dommisse, die zich het komende jaar de meest getalenteerde jonge fotograaf van Nederland en Vlaanderen mag noemen. Volgens de organisatoren van de Photo Academy Award 2008 dan. Het gaat te ver om het hier het werk uit te leggen (dat heeft Hans al gedaan) dus lees de column hier en keer dan weet terug naar mij. Ik zie je later weer.
Laat me één zin van Hans citeren: “Maar opzettelijk onscherpte gebruiken om een ónwaarneembare wereld te verbeelden, zo lust ik er nog wel een paar.” Einde citaat. Uit mijn hart gegrepen, echt. Hoe vaak probeer ik tijdens de lessen niet uit te leggen dat suggestie prima is, noodzakelijk zelfs, voor een goede foto, maar dat het nooit mag verzanden in gemakzucht, esthetisch gewin of schilderen met licht. Ga dan echt schilderen! Reken maar dat ik door mijn studenten om de oren gegooid zal worden met deze foto’s van Saskia: “En zij dan!? Zij wint er zelfs prijzen mee, dan kan het toch niet slecht zijn!?”
Fotografie is juist zo sterk in het weergeven van de werkelijkheid zoals we die ervaren, maar dan net even anders. Door de kijker met andere ogen (namelijk de jouwe) naar de wereld te laten kijken kun je verrassen, ontroeren, shockeren en vertederen. Maar als je de wereld zoveel geweld aandoet dat het alles tegelijk kan zijn sla je de plank mis. Prima om wat te raden over te laten, maar dit is bijna een ‘zoek het even lekker zelf uit’ beeld. Hoe langer ik ernaar kijk hoe bozer ik word, dit is geen verbeelding van de werkelijkheid of van de emoties van de maker, dit is een dikke ‘fuck you’ naar de kijker! Als we de titel van de serie ('mindscapes') maar weten projecteren we vanzelf de betekenis (?) van de inhoud (?) op het beeld. Dank je de koekoek!
Fotografie is inderdaad een medium wat op talloze manieren gebruikt kan worden en er zijn genoeg mensen die het gebruiken en zich geen fotograaf noemen. Het is ook wel begrijpelijk; ik ken geen ander medium (op film na dan) dat zo dicht op de huid van de beschouwer kan kruipen. Wat mij echter zo tegen de borst stuit (en ik had mezelf nog zo beloofd deze term niet te gebruiken...) is dat dit een FOTOGRAFIE prijs is. Er worden zoveel mooie, goede, spannende en prikkelende foto’s gemaakt door de generatiegenoten van Saskia, dat het ook een figuurlijke klap in het gezicht is van de jury richting deze fotografen.
Wat ik Saskia en de jury wel weer na moet geven is dat ik me hier dus zo boos over maak dat ik in de pen klim. Volgens de jury zoekt ze de grenzen van het medium op, voor mij heeft ze die grens ruimschoots overschreden.