In de documentaire 'Daders, verhalen uit het hoofd en het hart' zijn prachtige, openhartige interviews met allerlei daders/ex-daders van crimineel gedrag te zien. Wat mij nog het meest raakt, is het feit dat ze, eenmaal terug in de samenleving absoluut geen kans krijgen om los te komen van hun verleden. Ze krijgen geen verklaring van goed gedrag, dus een baan kunnen ze wel vergeten. Eenmaal fout, altijd fout. Ik moet terugdenken aan een andere documentaire die van de week op de VPRO te zien was. Daarin stelde de filosoof en schrijver (en ja, ook ex-crimineel) Rein Gerritsen de wezenlijke vraag: "Als je het hebt over een veilige samenleving, is dat dan een samenleving inclusief onze gevangenen of zonder onze gevangenen? Of hebben we voor onze gevangenen een exclusieve samenleving gecreëerd? Waar het niet veilig hoeft te zijn? Het lijkt er wel op..."
Ik ben fotograaf. Ook als ik jarenlang geen foto maak, zal ik waarschijnlijk antwoorden op de vraag wat ik doe, dat ik fotograaf ben. Totdat ik dood ben, dan was ik fotograaf. Mijn vader is accountant. Zelfs nu hij is gepensioneerd, is hij nog steeds accountant. Hij is geen ex-accountant, hooguit een gepensioneerde accountant. Mijn oom Wil is afgelopen zondag overleden als kolonel b.d. Veel ex-criminelen hadden het erover dat ze hun activiteiten als 'werk' zagen. Ze zagen het als een beroep. Betekent dat je ook een dader en crimineel blijft als je stopt met die activiteiten? Of blijf je je leven lang dader?
De moeilijkheid is ons onvermogen om mensen te zien als pluriforme wezens die bestaan uit vele rollen, allemaal met hun eigen gedrag, eigenschappen en activiteiten. Een personage uit de documentaire zei dit glashelder: "Ik was niet dezelfde persoon als ik in een restaurant lekker zat te eten en als ik aan het werk was". Voor hem waren het heel duidelijk gescheiden werelden, elk met hun eigen normen en gedragscodes. Wij zijn geneigd te denken dat criminelen ALTIJD crimineel zijn, 24 uur per dag. Maar als ze hun moeder bezoeken op zondag en een bloemetje meenemen, zijn ze een zoon. Als ze hun kind naar school brengen zijn ze vader. Zijn ze dan een criminele zoon of vader? Nee, ze zijn dan gewoon niet crimineel.
Onze neiging tot classificeren en hokjesdenken zorgt ervoor dat we elkaar beperken en uitgaan van onmacht en onvermogen.
